Karabük İli Mezarları ve Mezar Taşları_{(Eflani, Eskipazar, Karabük Merkez, Ovacık, Safranbolu, Yenice)}

Yüzlerce yıllık tarihi belgeler olan mezar taşları, son yıllarda artmakta olan araştırma ve yayınlar ile tanıtıla gelirken bir yandan da konuya ait terim ve kavramlar ile biçimsel özellikler Sanat Tarihçiler arasında tartışılmaya devam etmektedir. Yapılan çalışmalar kimi bölgelerde belirli biçimlenmeleri ortaya koyarken, özellikle Osmanlı dönemi için Türkiye genelinde hem mezar tipleri hem de mezar taşları tip ve süsleme programları açısından benzerliklerden söz etmek mümkündür. Biçim ve düzenlenişleri açısından benzer olan mezar taşlarını özelleştiren üstlerindeki yazılarıdır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı adına yürütülen Arkeolojik Yüzey Araştırması Projesi sırasında Karabük İlinin merkez ilçe ile birlikte Eflani, Eskipazar, Safranbolu, Ovacık ve Yenice olmak üzere 6 ilçesi ve bu ilçelere bağlı 278 köy ile merkezlere bağlı mahalleler incelenmiş ve 2500 civarında mezar/mezar taşı belirlenerek fotoğraf ve ölçülü çizimler ile belgelenmiş, envanterleri çıkarılmıştır. Tüm köyleri ile birlikte ilçelerin ele alındığı araştırma sonuçları bize,kültür varlıklarının yoğunluğu ve korunmuşluğu açısından Karabük bütününü değerlendirme imkânı vermiştir. Buna göre en fazla örneğin bulunduğu ve en iyi korunan mezarlar ve mezar taşları Safranbolu merkez ilçe ve köylerindedir.

Kitap oluşturulurken, günümüz okuyucularını bilgilendirmek ve gelecek kuşaklara bilgi aktarımı sağlamak amacıyla kişi ismi, soy ismi (sülâle/lâkap) ve tarih veren taşların seçilerek kitaba alınmasına özen gösterilmiştir. Bu noktada da Safranbolu mezar taşları belirgin biçimde öne çıkmıştır. Ele alınan en erken tarihli mezar taşı 1650, en geç tarihli mezar taşı 1943 tarihlidir. Bu tarih aralığında isim, soy, akrabalık ilişkileri, nüfus, kadın erkek oranları, meslek, dini âidiyet, ölüm nedeni gibi bilgilerin açığa çıkarılması yoluyla Karabük kent kimliğinin 293 yıllık süreci mezar taşları üzerinden ortaya konmuş durumdadır.

Kitapta; 984 mezar, 986 baş taşı, 988 kitabeli taş yer almaktadır. Safranbolu mezarlarından bazılarının kitabelerinden defin sayısının birden fazla olduğu anlaşılmaktadır. Bu durum bir anlamda mezar sayısını artırmakta, 1000 defin aslında bu sayıda mezara denk gelmektedir. Söz konusu 1000 mezarın 931 tanesi Safranbolu merkez ve köylerinde iken 69 tanesi Karabük merkez, diğer ilçeler ve köylerindedir. Çalışma sonuçları ile özellikle Saf-
ranbolu için bir anlamda şehrin soy ağacı çıkarılmıştır. Karabük’ün diğer ilçe ve köylerinde yeterli derecede korunma sağlanabilseydi aynı bilgilere ulaşmak söz konusu olabilecekti. Bu sonuç, şu an elimizde var olan kültür varlıklarımızın korunmadığı ve belgelenmediği takdire karşılaşılacak üzücü durumu göstermeye yeterlidir.

Arazi çalışması oldukça uzun süren araştırmada her yaz sezonunda öğrencilerimiz de yer almıştır. Karabük Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü öğrencileri; Halil Güngör, Hasan Göğebakan, Ayşe Karakuş, Hatice Özdoğan, Tuğba Gözen, Elif Özdemir, Esra Oğuzkağan ve Esra Yılmaz’a teşekkür ederiz.

Arazi çalışmaları sırasında henüz en acemi öğrencim olan Elif Özdemir çalışmanın ofis bölümünde Arş. Gör. Elif Özdemir Akyürek olarak en büyük emekçimizdi. Ardından Barış Kılıç ve Arş. Gör. Enes Ekmekçi projenin ofis bölümünde diğer destek verenlerdi. Bilgi işlem açısından teknik destek anlamında yanımızda Emrah Akyürek vardı. Hepsine ayrı ayrı teşekkür ederiz.

Kitabe okumalarına göre belirlediğimiz soylar (sülâle/lâkap) üzerinde konuşmalar yaptığımız, fikirlerinden yararlandığımız rahmetli Aytekin Kuş ve sayın Kızıltan Ulukavak’a minnet borçluyuz. Çalışma Karabük bütününü kapsayan geniş ölçekli bir araştırmanın sonuçlarını ortaya koymaktadır. Arazi çalışmalarında Safranbolu dışındaki diğer Karabük ilçeleri ve köylerinde ciddi tahribatlar olduğu görülmüş ve az sayıda korunmuş olan mezar/mezar taşı tespit edilmiştir. Karabük bütününü ele alan ve adı Karabük Mezarları ve Mezar Taşları (Eflani, Eskipazar, Karabük Merkez, Ovacık, Safranbolu, Yenice) olan bu çalışmada bütünlüğü koruma kaygımızı anlamlı bulan, araştırmamıza ilgi göstererek emeklerimizin sonuçlarının kitabın yayımlanması yoluyla okuyucuya ulaşmasında önayak olan Safranbolu Belediye Başkanı sayın mimar Elif Köse’ye ve sağladığı katkı için Safranbolu Kültür ve Turizm Vakfı Başkanı sayın Şefik Yılmaz Dizdar’a minnettarız. Safranbolu mimarlık, kültür ve sanatının korunma sında önemli rol üstlenen sayın Şefik Yılmaz Dizdar Karabük’ün tarihi mezar ve mezar taşlarının elinizdeki kitap yoluyla gelecek kuşaklara aktarımındaki katkısıyla da örnek olmaya devam etmektedir.

Karabük, Kasım 2025 Prof. Dr. Lütfiye GÖKTAŞ KAYA

Araştırma Başkanı